Τέχνη και τεχνική στη δημιουργική γραφή

του Αλέξανδρου Ντερπούλη

Η Δημιουργική Γραφή είναι ένα «φρούτο» σχετικά καινούριο στην ελληνική αγορά. Μέχρι το πρόσφατο παρελθόν, όλοι αντιμετώπιζαν με σκεπτικισμό, ίσως και με μια δόση χλευασμού την Τεχνική της Γραφής.

Γεννημένοι στον τόπο που κατ αρχήν και κατ αρχάς, εξειδικεύτηκε στην παραγωγή ιστοριών, θεωρήσαμε ότι ενυπάρχει στο DNA μας αυτό το ταλέντο και η γνώση. Η αλήθεια είναι πως μπερδέψαμε τη γραφή της Επικοινωνίας με αυτή της Τέχνης. Επειδή η βασική μας εκπαίδευση από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας εστιάζεται στη γραφή και την ανάγνωση, συμπεράναμε πολύ εύκολα ότι όλοι μπορούμε να γράψουμε. Και είναι αλήθεια. ο θέμα είναι, όμως, τί γράφουμε και πώς το εκφράζουμε.

Για πολλούς, κυρίως στην Ελλάδα, είναι περιττή η εκμάθηση της Τεχνικής της Γραφής. Αρκεί η αίσθηση της Τέχνης που «έχουμε», όλοι μας. Φράσεις του είδους: «Γράψε όπως σου αρέσει», «Γράψτε με την καρδιά σας», «Δεν χρειάζομαι να μάθω τίποτα, έχω το θείο χάρισμα», «Γιατί ο Καζαντζάκης έκανε μαθήματα γραφής;», είναι συνηθισμένες στους κύκλους των αναγνωρισμένων  και επίδοξων συγγραφέων.

Ξεχνάμε όμως ότι αυτό που μαθαίνουμε αρχικά είναι να επικοινωνούμε και μόνο. Αν για παράδειγμα από την αρχή της ζωής μας μαθαίναμε να επικοινωνούμε με νότες και με χρώματα, δεν θα έπρεπε να κάνουμε ειδική εκπαίδευση για να μάθουμε να συνθέτουμε μουσικά έργα ή να ζωγραφίζουμε αξιόλογους πίνακες; Γιατί λοιπόν στη γραφή δεν μπορεί να συμβαίνει το ίδιο; Η ζωγραφική και η μουσική δεν έχουν νόμους και κανόνες, τουλάχιστον στην βασική εκπαίδευση; Γιατί να μην έχει και η Γραφή; 

Το ότι απλώς γράφει κάποιος, το ότι έχει μουσικό αυτί, ή ότι έχει την αίσθηση των χρωματικών συνδυασμών, αυτό δεν τον κάνει αυτόματα, συγγραφέα, μουσικό ή ζωγράφο. Θα συμφωνήσω πως από ένστικτο μπορεί κάποιος να γράψει ένα ή περισσότερα αριστουργήματα. Αλλά πόσες φορές μπορεί κάποιος να εμπιστευτεί το ένστικτο; Μπορεί αυτό το ένστικτο να τον οδηγήσει και σε παταγώδη αποτυχία ή να τον μπλοκάρει τόσο πολύ, που να τον κάνει να σταματήσει να γράφει για πάντα. Η Τεχνική της Γραφής δεν δίνει καμιά έμπνευση, αλλά βοηθάει πάρα πολύ στη μετουσίωση της έμπνευσης σε ενδιαφέρον και γοητευτικό έργο Τέχνης.

Δέν είναι τυχαίο πως ο Αριστοτέλης αρχικά, έδωσε τις πρώτες συμβουλές  στην περίφημη «Ποιητική» του για το τι χρειάζεται να έχει μια καλή ιστορία, εστιάζοντας κυρίως στην τραγωδία, το πιο δημοφιλές είδος της εποχής.

Είναι γνωστός  ο «κανόνας» του για το τί είναι τραγωδία και το τί πρέπει να περιέχει, που μαθαίναμε με το ζόρι στο Λύκειο, ( Έστιν ουν τραγωδία μίμησης πράξεως σπουδαίας και τελείας...) . Αυτό το βιβλίο του Αριστοτέλη (και είναι προς τιμή μας) θεωρείται και το βασικό εγχειρίδιο σε όλον τον κόσμο στην επιστήμη της Δημιουργικής Γραφής.  Γιατί ναι, η Δημιουργική Γραφή είναι Επιστήμη και μάλιστα εν εξελίξει, όπως εν δυνάμει είναι όλες οι Επιστήμες. Εχει κανόνες, νόμους, θεωρήματα και πρακτική εφαρμογή.

Παρ' όλο που για την Τεχνική και  αυτής της Τέχνης,  εμείς δώσαμε τα φώτα, μια προσφιλής έκφραση που αναμασάμε σε κάθε ευκαιρία, δεν κάναμε τίποτα για να την εξελξουμε. Αφήσαμε πάλι τους ξένους να έχουν αυτό το προνόμιο.

‘Ετσι, από πολύ νωρίς στο εξωτερικό, στην Αγγλία, στη Γαλλία, στην Ισπανία και αργότερα στην Αμερική, ξεπήδησαν θεωρητικοί της Τέχνης της Γραφής, προβάλλοντας ο καθένας τη δική του εκδοχή για την Τεχνική  προτείνοντας τρόπους για την πιο επιτυχή εφαρμογή τους. Δημιούργησαν με αυτό τον τρόπο τις βάσεις για την ανάπτυξη της Επιστήμης, με βιβλία και συγγράμματα που οδήγησαν στην δημιουργία σχολών, πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων.

Δεν υποστηρίζω πως αυτές οι σχολές και τα πανεπιστήμια είναι ικανά από μόνα τους να παράγουν συγγραφείς. Ούτε κρατώντας στα χέρια ένα μεταπτυχιακό ή Διδακτορικό τίτλο Δημιουργικής Γραφής, είναι κάποιος  αυτόματα ολοκληρωμένος συγγραφέας. Είναι όμως μια σημαντική βοήθεια για να γίνει, μετά από προσπάθεια, επιμονή, αυτοσυγκέντρωση, πειθαρχία και πολλές πολλές αποτυχίες!

Τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα έχουν ξεπηδήσει διάφορα εργαστήρια και σχολές Δημιουργικής Γραφής για όλα τα είδη της (Ποίηση, Θέατρο, Λογοτεχνία, Σενάριο, και μοντέρνα Δημοσιογραφία), ευαγγελίζοντας ότι γνωρίζουν την Τέχνη της Γραφής, άρα και την Τεχνική της,  εκπληρώνοντας έτσι την πάγια επιθυμία του κόσμου να μάθει περισσότερα για το πως να δημιουργεί και να εκφράζει ιστορίες.  Δεν αντιλέγω, έκαναν μια καλή αρχή και άρχισαν οι άνθρωποι να  υποψιάζονται περισσότερα πάνω στο μεγάλο θέμα της έντεχνης Γραφής. Υπήρχαν και υπάρχουν ικανοί δάσκαλοι που είτε ενημερωμένοι από ξενόγλωσσα βιβλία και συγγράμματα, είτε από ένστικτο καθοδήγησαν και καθοδηγούν τους ενδιαφερόμενους σε σωστά εν πολλοίς μονοπάτια. 

Τις περισσότερες φορές όμως, αυτά τα Εργαστήρια στην Ελλάδα, στηριζόμενα στο όνομα κάποιου διάσημου και αναγνωρισμένου συγγραφέα, οι οποίοι επαγγέλονται τη Γνώση, μεταδίδουν την προσωπική εμπερία και τεχνική τους, που μπορεί να μην ταιριάζει σε κάποιον ενδιαφερόμενο ή να τον μπερδέψει  ακόμα περισσότερο, βλέποντας ότι αυτή η τεχνική δεν ανταποκρίνεται στις δικές του ανάγκες και αναζητήσεις. Είναι διαφορετικό να σου δίνει κάποιος τα βασικά εργαλεία, για να τα αξιοποιήσεις όπως θέλεις και να δημιουργήσεις, κι αλλο να σου εκθέτει απλώς το δικό του τρόπο εν είδει θέσφατου (αφού έχω εκδώσει με επιτυχία μερικές φορές, έχω τον σωστό τρόπο, άρα  μπορώ και να το διδάξω). Η εμπειρία μπορεί να διδαχτεί φυσικά, αλλά μόνο αν προβληθεί μόνο ως προσωπική εμπειρία και όχι ως καθολική Γνώση. Μόνο κατέχοντας  Γνώση μπορείς να διδάξεις. Στηριζόμενος μόνο στην Εμπειρία η διδασκαλία είναι παραπλανητική και άστοχη.

Η Τέχνη δεν είναι προϊόν αλλά στοχεύει μέσω της Τεχνικής στη δημιουργία προϊόντος (βιβλίου, θεατρικού έργου, σενάριου, ποιήματος). Και αυτό μαθαίνεται κατ αρχάς στα βασικά του σημεία, ώστε να μπορέσει μετά κάποιος να αναπτύξει το προσωπικό του στυλ και ύφος.

Όλοι μαθαίνουμε αρχικά την ΑΒ με την κλασική σειρά. Είναι ένας βασικός κανόνας που μας χρειάζεται, είναι απαραίτητος και δεν αμφισβητείται. Αυτό όμως δεν είναι Δημιουργία, είναι εκμάθηση και βασική εκπαίδευση. Δημιουργία είναι να μπορέσεις αυτή την ΑΒ που αρχικά την έχεις μάθει με σειρά,  να την πεις ανάκατα, χωρίς να ξεχάσεις ή να επαναλάβεις  ένα γράμμα.

 

(Ο Αλέξανδρος Ντερπούλης είναι συγγραφέας και υποψήφιος Διδάκτορας στο τμήμα Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Διδάσκει στο «Εργαστήρι Δημιουργικής Γραφής»)