Μια βαθύτερη ματιά στις δημοσκοπήσεις

Του Δημήτρη Ραπίδη

Οι δημοσκοπήσεις και οι πολιτικές έρευνες γνώμης έχουν ένα συγκεκριμένο ρόλο ύπαρξης: να αποτυπώνουν την τάση της κοινής γνώμης τη δεδομένη χρονική στιγμή, λειτουργώντας ως μέσο καταγραφής των επιλογών ενός αντιπροσωπευτικού δείγματος της κοινωνίας, βοηθώντας τις κυβερνήσεις, τα κόμματα και τα πολιτικά πρόσωπα να διαμορφώνουν τις επιλογές τους βάσει των προτιμήσεων και των βαθύτερων αναγκών της εκάστοτε κοινωνίας. Είναι επίσης μια μορφή αξιολόγησης του πολιτικού συστήματος ευρύτερα. Υπό αυτό το πρίσμα, ο ρόλος τους είναι απαραίτητος για την λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Η αποτυχία των δημοσκοπήσεων να αποτυπώσουν τις προθέσεις, την γνώμη και τις επιλογές της κοινωνίας είναι αποτέλεσμα πολλών και σύνθετων παραγόντων. Ένας εξ αυτών είναι η ασυνέπεια μεταξύ τάσεων και τελικού αποτελέσματος κάποιας εταιρείας ή κάποιων εταιριών, το οποίο είναι πολύ φυσικό να προκύπτει παραπάνω από μία φορές. Ο βασικός λόγος είναι ότι κατά την προεκλογική περίοδο, η διασπορά ειδήσεων, ο όγκος ειδήσεων και η παραπληροφόρηση λειτουργούν κυρίως ανασταλτικά ως προς την κατά το δυνατό ακριβή αποτύπωση των προθέσεων και επιλογών του δείγματος.

Ένας άλλος λόγος είναι το μέσο το οποίο αναθέτει στην x εταιρία να διενεργήσει μια έρευνα. Και στη χώρα μας, όπως συμβαίνει και παγκοσμίως άλλωστε, επειδή ακριβώς κάποια συγκεκριμένα μέσα ενημέρωσης είναι ταυτισμένα στις συνειδήσεις των πολιτών ως «φιλικά» ή και άκρως υποστηρικτικά προς το τάδε κόμμα ή την δείνα κυβέρνηση, οι αντίστοιχες εταιρίες που αναλαμβάνουν να κάνουν τη δημοσκόπηση για λογαριασμό τους μπλέκουν στις συμπληγάδες την καχυποψίας (που φτάνει να γίνει και πλήρη αμφισβήτηση) τόσο κατά τη διάρκεια της έρευνας, όσο και αναφορικά με τα αποτελέσματα αυτής. Χαρακτηριστικότερο και πιο φρέσκο παράδειγμα αποτελούν οι δημοσκοπήσεις για το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου, όπου η σχεδόν απόλυτη πλειοψηφία των εταιριών δεν κατάφερε να αποτυπώσει σωστά τις προθέσεις της κοινής γνώμης.

Ένας τρίτος λόγος που καθιστά μια δημοσκόπηση (και μια εταιρία κατά συνέπεια) αναξιόπιστη στα μάτια και τις συνειδήσεις των πολιτών αφορά στην διαπίστωση ότι τα αποτελέσματα αυτής είναι σε δυσαρμονία με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Η «περιρρέουσα» ατμόσφαιρα είναι αυτή που διαμορφώνεται από την δυναμική του εκάστοτε κόμματος, όπως αυτή προκύπτει από μια σειρά άλλων παραγόντων, όπως η αυτοπεποίθηση των βουλευτών και κομματικών στελεχών, οι δηλώσεις των ηγετών, ο βαθμός δημοφιλίας και αξιοπιστίας του αντιπάλου, αλλά και η επιρροή που ασκεί το εργασιακό και οικογενειακό περιβάλλον και πολλά άλλα. Παίρνοντας τώρα το παράδειγμα των εκλογών του Ιανουαρίου 2015, πολλές δημοσκοπήσεις έπεσαν έξω τόσο στο τελικό ποσοστό του ΣΥΡΙΖΑ όσο και της Νέας Δημοκρατίας. Και επειδή μέσα στο 2015 η ελληνική πολιτική σκηνή και κοινωνία έχουν ζήσει πρωτόγνωρες καταστάσεις, είναι σε μεγάλο βαθμό κατανοητή αυτή η σύγχυση στους πολίτες.

Ένας τελευταίος και πλέον ανησυχητικός λόγος που μπορεί να καθιστά μια δημοσκόπηση αναξιόπιστη είναι τα στοιχεία αυτής να θεωρούνται από την κοινωνία και τα κόμματα ως προκατασκευασμένα. Εδώ ακριβώς έγκειται και η φαλκίδευση της λειτουργίας της δημοσκόπησης: Από εργαλείο καταγραφής τάσεων, να καθίσταται εργαλείο διαμόρφωσης γνώμης και προϊόν προπαγάνδας.

Όλα αυτά τα στοιχεία μαζί, δυσκολεύουν σε απείρως μεγάλο βαθμό τον χαρακτηρισμό μας δημοσκόπησης ως αναξιόπιστης ή μη. Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι να υπάρχει πάντοτε μια κριτική προσέγγιση επί των δημοσκοπήσεων, από όπου κι αν αυτές προέρχονται. Όπως επίσης και ένα βαθύτερο «ανάγνωσμα» των ποιοτικών στοιχείων μιας δημοσκόπησης, και βέβαια του τρόπου με τον οποίο διατυπώνονται οι ερωτήσεις. Το τελευταίο έχει εξαιρετική σημασία.

Τέλος, για όλους τους λόγους που αναφέραμε, και χάριν της ενδυνάμωσης της αξιοπιστίας τους, οι εταιρίες θα πρέπει να σκεφτούν εκ νέου το ευρύτερο πλαίσιο λειτουργίας τους. Δηλαδή ποιες δημοσκοπήσεις θα πρέπει να γίνονται με ανάθεση, ποιες με ίδιους πόρους, και ποιες έπειτα από δωρεές των ίδιων των πολιτών. Και αυτό είναι μια καλή αρχή.

*Ο Δημήτρης Ραπίδης είναι πολιτικός αναλυτής και επικοινωνιολόγος (Twitter: @rapidis)