Δεν υπάρχει αντικειμενική και ελέυθερη δημοσιογραφία

του Τάσου Θεοδωρόπουλου

Θυμάμαι πολλά χρόνια πριν, σε ένα χιουμοριστικό άρθρο μου για τον νεοέλληνα να αναφέρομαι στον τύπο που αράζει στο μπαλκόνι με τις πατούσες του να εξέχουν σαν απειλή alien από τα κάγκελα, την κοιλάρα του και τη δουλάρα του δηλαδή τη γυναίκα του, να του ετοιμάζει νεσκαφέ φραπέδες. Τι το ήθελα αυτό με τους νεσκαφέδες; Έξαλλο το διαφημιστικό τμήμα της Nestle στην οποία ανήκει o Nescafe να έχει πάρει το εμπορικό τμήμα της εταιρείας που δούλευα και να απειλεί με απόσυρση όλων των διαφημίσεων της από το έντυπο. Πράξη που θα έτσουζε οικονομικά γιατί η Nestle πέρα από τον καφέ έχει άλλα χίλια προϊόντα που παράγει και διαφημίζει. Έξαλλος και ο διευθυντής μου να με κυνηγάει από γραφείο σε γραφείο.

Κάπου κάπως το πράγμα διευθετήθηκε και τότε ήταν που πήρα μάλλον το πρώτο μου πραγματικό δημοσιογραφικό μάθημα. Όταν έμαθα ότι όλα μας τα κείμενα πρέπει να περνάνε για τσεκ από το εμπορικό της εταιρείας για τυχόν απαξιωτικές αναφορές σε προϊόντα που διαφημίζονται σε εμάς. Το δεύτερο ήταν όταν "μετακομίζοντας" συνεχώς από εταιρεία σε εταιρεία, λόγω ασφυξίας, οι αρχισυντάκτες με περίμεναν με δύο λίστες. Μια μαύρη λίστα και μια ας πούμε λευκή. Στην λευκή ήταν όλα τα ονόματα επωνύμων και πολιτικών και φορέων γενικώς για τα οποία με καμία δύναμη δεν έπρεπε να γράψουμε κάτι αρνητικό ή να ασκήσουμε κριτική γιατί "είναι φίλοι μας". Το ΚΕΕΛΠΝΟ που πρακτικά κάθεται και ξύνεται, ήταν ένας από αυτούς τους φορείς αφού η διαφήμιση που έδινε, όπως αποκαλύφτηκε πρόσφατα, έπιανε κατοστάρια χιλιάρικα.

Ο Άδωνις Γεωργιάδης, από τους πλέον γραφικούς για να το θέσω μαλακά, και ταυτόχρονα επικίνδυνους μέσα από τα χαλασμένα μπουλόνια στις συνδέσεις των εγκεφαλικών του νευροδιαβιβαστών, κι αυτός φίλος μας. Μέσα σε μισή ώρα από την ανάρτηση του κειμένου μου, εξαφανίστηκε μυστηριωδώς κατόπιν εντολής του διευθυντή ενός έγκυρου και προσεγμένου site που πουλάει άποψη αλλά την βουλώνει σε όποιον έχει διαφορετική προσέγγιση. Αιτιολογία; "Έλα μωρέ με τον Άδωνη τα έβαλες; Αφού είναι καλό παιδί, τρώμε συχνά μαζί" η απάντηση του ίδιου διευθυντή που όταν δεν γούσταρε κάποιον για πολιτικούς, προσωπικούς και γενικά διαπλεκόμενους λόγους, έμπαινε στο γραφείο φωνάζοντας "Γράψ' τε ένα άρθρο άποψης, που να τον γ@@@ει τον παλιοπ@@στα."

Ηλίθια ρομαντικός εγώ να επιμένω, "μα ρε αφεντικό, υποτίθεται ότι με πήρες στη δουλειά επειδή η γραφή μου πουλάει σαν αιρετική". Λέξη που τη σιχαίνομαι ως προς το υπονοούμενο του ότι φυσιολογικοί είναι όλοι οι άλλοι που το βουλώνουν, ακολουθώντας τυφλά τις οδηγίες του διευθυντή και παλαβός εσύ. "Aν δεν μπορώ να ειρωνευτώ τον πλέον καταγέλαστο της πολιτικής σκηνής που είναι o Άδωνις, τότε ποιον να σχολιάσω; To μπούστο της Μενεγάκη και το βρακί της Φουρέιρα; Nα ξέρω δηλαδή και που δουλεύω. Σε κανονικό μαγαζάκι, στρωμένο και καθαρό ή σε κίτρινη λασπωμένη υπόγα μπουρδελάδικου που σε οδηγεί μυστική πόρτα από τον πάνω όροφο του μαγαζιού;"

Στη μαύρη λίστα που ανέφερα παραπάνω ανήκουν όλοι όσοι είναι εχθροί μας, δηλαδή του αφεντικού, τους οποίους είτε έπρεπε να βρούμε αφορμές να τους τσακίζουμε ή απλώς να μην αναφέρουμε ποτέ το όνομά τους. Ασχέτως από το ότι την επόμενη εβδομάδα ο "εχθρός" είχε γίνει "φίλος" από τις διπλανές ξαπλώστρες στην Ψαρρού, και την φωτό παπαράτσι με πόζα "έλα ρε κολλητέ" και η εντολή άλλαζε. Στα χρόνια του Internet δε ακόμα πιο γρήγορα. Γιατί με τον περιοδικό τύπο είχες και μια εβδομάδα προσαρμογής στα νέα δεδομένα των εχθρών και των φίλων του αφεντικού. Με την καθημερινή ροή ενός site όμως, αρκετές φορές αναγκαζόσουν τα μπουγαδόνερα που έριχνες σε κάποιον στις 12 το μεσημέρι να μετατρέπονται με άλλο άρθρο σε λουσάτο αφρόλουτρο στις 10 το βράδυ, αφού είναι γνωστό ότι η αστακομακαρονάδα σε ακριβό εστιατόριο μας ενώνει. Στη βαρυστομαχιά που επηρεάζει και τον εγκέφαλο.

Τα παραπάνω είναι απλώς η κορυφή του παγόβουνου σε ένα απίστευτα πολύπλοκο δίκτυο διασυνδέσεων και συμφερόντων που διαμορφώνουν τον τρόπο και το περιεχόμενο διατύπωσης μιας άποψης η οποία με τη σειρά της διαμορφώνει διαστρεβλώνοντας την αλήθεια, την άποψη της ζαλισμένης κοινής γνώμης. Μέσα από μεγάλα κανάλια που οι μέτοχοι τους είναι ιδιοκτήτες εντύπων, αθλητικών ομάδων, σούπερ μάρκετ και ότι άλλο, μικρά κανάλια που προσπαθούν να γίνουν μεγάλα και να χωθούν στο παιχνίδι και άπειρα site με σκιώδη διευθυντή χρηματοδότη από πίσω τους και αχυράνθρωπο για την μόστρα, που κινούνται βάσει άνωθεν εντολών.

Γι αυτό και γελάω τρελά (ή μάλλον πικρά) όποτε ακούω τη φράση "η δημοσιογραφία οφείλει να είναι αντικειμενική και να μην δέχεται παρεμβάσεις". Όποιος το εφάρμοσε, αργά ή γρήγορα το σύστημα τον εξόντωσε βγάζοντας τον στο περιθώριο και φορώντας του την ταμπέλα του ημίτρελλου γραφικού. Παραδείγματα επέμβασης τέτοιου τύπου άπειρα. Με τον δημοσιογράφο ήρωα του χτες να μετατρέπεται μέσα σε μια νύχτα σε σαλεμένο απόκληρο. Δεν είναι δύσκολο να βγάλεις μια φήμη η οποία ειδικά στην σπιντάτη ηλεκτρονική εποχή θα γίνει σε χρόνο μηδέν δεδομένο. Δεν είναι καθόλου δύσκολο να χειραγωγήσεις τη μάζα και να διαμορφώσεις την άποψη της, πολλές φορές, αναγκαστικά κάνοντας "κωλοτούμπες" για να χαϊδέψεις τον αποδέκτη στο υπογάστριο.

Βλέπεις πχ. ότι παίρνει φόρα η Χρυσή Αυγή και αρχίζεις τα πρωτοσέλιδα με ευγενικά χρυσαύγουλα να βοηθάνε μια ηλικιωμένη να περάσει το δρόμο. Το μήνυμα σαφές. Καταλαβαίνεις ότι ο κόσμος έχει φτάσει στα όρια του με τα μνημόνια και από εκεί που έχεις υπηρετήσει το σύστημα με κάθε βδελυρό τρόπο, απαξιώνοντας δημοσιογραφικά όσους εναντιώνονται σε αυτό, γίνεσαι η φωνή του λαού συντονισμένος μέσω δορυφόρου, από το Εκάλη Club με τις διαδηλώσεις στο Σύνταγμα. Όπου φυσάει ο άνεμος και κάτσει το μπαλάκι στη ρουλέτα. Βλέπουν τα παραδοσιακά κόμματα μια ακίνδυνη για αυτά άνοδο του Τσίπρα και τα media τον αντιμετωπίζουν με συμπάθεια, σαν κάτι φρέσκο. Η άνοδος γίνεται επικίνδυνη στο κόψιμο της πίτας κι αρχίζεις το βρισίδι για την ανικανότητά του Αλέξη. Η αριστερή επανάσταση του ΟΧΙ μετατρέπεται σε ένα βολικό για τους κεφαλαιοκράτες ΝΑΙ συμβιβασμού και τα ΜΜΕ τον συμπαθούν ξανά.

Αντικειμενική δημοσιογραφία χωρίς παρεμβάσεις είναι το πιο σύντομο ανέκδοτο για στρουθοκάμηλους. Εν προκειμένω τα γερόντια της ΕΣΗΕΑ που ενώ γνωρίζουν πολύ καλά πως παίζεται το παιχνίδι και πως κυλάει το βρώμικο χρήμα κάτω από το τραπέζι, το παίζει βούβα σε παρεμβάσεις κειμένων και απολύσεις και μοιράζει ποινές μόνο αν κάποιος δημοσιογράφος κάνει διαφήμιση για το σουπλίν. Έχω βρεθεί σε επισκέψεις της ΕΣΗΕΑ σε εφημερίδα και ήταν ολοφάνερος ο κοινός κώδικας επικοινωνίας με τα αφεντικά στο παιχνίδι καλός μπάτσος -κακός μπάτσος που εφαρμόζουν στις ανακρίσεις οι αστυνομικοί. "Πείτε μας παιδιά, όλα καλά εδώ; Tι συμβαίνει;" Tι να σου πει ο έρμος ο δημοσιογράφος μέσα στη φωλιά του λύκου, όταν ξέρει ότι αύριο θα τον φωνάξουν από το λογιστήριο για την απόλυση του; Από τη στιγμή που κανείς ουσιαστικά δεν προστατεύει τη δημοσιογραφική ελευθερία έκφρασης και η κοινά αποδεκτή τάση είναι "αφού δικό του είναι το μαγαζί, εσύ σαν εργαζόμενος οφείλεις να το αποδεχτείς".

Ναι. Αν βλέπεις την ενημέρωση και την άποψη σαν προϊόντα μπακάλικου, πάσο. Ποιος είμαι εγώ που θα σου πω σε ποιο ράφι να βάλεις το τουρσί;

Μόνο που δεν είναι έτσι τα πράγματα. Και καμία σχολή δημοσιογραφίας δε θα σε προετοιμάσει γι αυτό. Που αγγίζει πολλές φορές τα όρια της γκεμπελικής προπαγάνδας μέσω του αποπροσανατολισμού. Ή την μισή αλήθεια που λειτουργεί πολύ πιο χειριστικά στον μέσο πολίτη από το να του πεις ψέμα. Η δημοσιογραφία αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, δεν υπήρξε ποτέ αντικειμενική. Ήταν και είναι η μεγαλύτερη απάτη όλων των εποχών (με αρκετές λαμπρές ευτυχώς εξαιρέσεις). Κάτι σαν το photoshop στις φωτογραφίες χοντρής αλκοολικής 60άρας σταρ που την κάνει να μοιάζει 30άρα με κορμί κατάρτι και μούρη λάμπα φθορίου.

Οτιδήποτε μετατρέπεται σε επιχείρηση, υπολογίζεται βάσει του χρηματικού κέρδους ή απώλειας που φέρνει στον επιχειρηματία κι όχι βάσει της ποιότητας του προϊόντος. Πόσο περισσότερο δε, όταν πέρα από το χρηματικό μπαίνει και ο παράγοντας των παιχνιδιών εξουσίας. Δύο έννοιες, το χρήμα και η εξουσία δηλαδή, που από τη φύση τους είναι αντίθετες με λέξεις όπως ελευθερία, έκφραση και αντικειμενικότητα. Με πολύ απλά λόγια, όταν αγοράζεις μια εφημερίδα, μπαίνεις σε ένα site ή παρακολουθείς ειδήσεις στην τηλεόραση, δεν ενημερώνεσαι για κάτι. Απλά κάνεις βόλτα στο σούπερ μάρκετ και πιστεύεις τυφλά στις διαφημίσεις που σου υπόσχονται ότι το τάδε αποσμητικό κρατάει για 48 ώρες. Μήπως είναι προτιμότερο να κάνεις ένα ντους γιατί όπως σε κόβω, δεν έχεις μείνει άπλυτος μόνο δύο μέρες αλλά πολλά χρόνια, με μοναδική πλύση αυτή του εγκεφάλου σου;