Κινηματογράφος και Νόμος

Του Γιώργου Κεραμιδιώτη

Οι πρόσφατες ταινίες ‘’Ελεύθερος Σκοπευτής’’, ‘’Foxcatcher’’ και ‘’Μακριά από τους Ανθρώπους’’ ξεχώρισαν όχι μόνο ως προς την κινηματογραφική γραφή αλλά και στην αντιμετώπιση  του νόμου από τους ήρωες τους. Εάν ο Ελεύθερος Σκοπευτής του Κλιντ Ίστγουντ στοχάζεται την Αμερική από την πλευρά του ήρωα, το Foxcatcher φωτίζει το Δίπολο Κυρίου - Δούλου από την πλευρά του Κυρίου και την παγίδευση του Δούλου στον νόμο του. Στην ταινία του Ελχόφεν «Μακριά  από τους ανθρώπους» αυτό  που τους σώζει είναι η φιλία και η θέλησή τους  να κινηθούν μακριά από τον οικογενειακό νόμο της βεντέτας και τον νόμο του αποικιοκρατικού γαλλικού στρατού.

«Ελεύθερος Σκοπευτής» του Κλιντ Ίστγουντ

    Ο νεαρός αμερικανός Κήλυ ονειρεύεται να γίνει καουμπόης, το ίδιο και ο αδελφός του. Υπακούει όμως στην ιδεολογική προσταγή του πατέρα να γίνει ‘’ΣΚΥΛΙ ΦΥΛΑΚΑΣ ‘’,  προστάτης των δικών του ανθρώπων, μετά το χτύπημα στους δίδυμους πύργους. Κατατάσσεται ως ελεύθερος σκοπευτής στους πεζοναύτες και γίνεται ο μεγάλος ήρωας –μύθος στον πόλεμο του Ιράκ σκοτώνοντας 160 ιρακινούς . Όταν επιστρέφει οριστικά στην Αμερική δολοφονείται από έναν ψυχικά διαταραγμένο συμπολεμιστή του.

Ο Κλιντ Ίστγουντ συγκεντρώνει τον προβληματισμό του πάνω στον ήρωα. Στο ξεδίπλωμα της η ταινία μας παρουσιάζει έναν ήρωα που ουδόλως προστατεύει τους δικούς του. Πρώτη η γυναίκα του τον θερμοπαρακαλεί να φύγει από το Ιράκ και να μείνει κοντά στα παιδιά του και σ’ εκείνη. Ο Κήλυ αντίθετα συνεχίζει το φονικό του έργο, υποταγμένος στην προσταγή του πατέρα ’’Να είσαι σκύλος φύλακας’’. Ούτε μια στιγμή αναστοχάζεται την φονική του πράξη. Πρόκειται για έναν ήρωα τυφλωμένο, ανόητο, για έναν ήρωα χωρίς αιτία. Είναι πιο κοντά στον ομηρικό ήρωα που σκοτώνει και ουρλιάζει έξω από τα τείχη της Τροίας. Ο Κλιντ Ίστγουντ προειδοποιεί ότι η Αμερική με τέτοιους ήρωες κινδυνεύει από μέσα κι όχι απ’ έξω. Δεν είναι τυχαίο ότι βάζει τον μικρό του αδελφό, που κι αυτός πολεμά στο Ιράκ, να αποχωρεί λέγοντας στον Κήλυ, «είναι φρίκη... δεν έχει νόημα». Εάν ο Κήλυ είναι ήρωας χωρίς αιτία, ο αντίστοιχος του ιρακινός ελεύθερος σκοπευτής, Μουστάφα, είναι έξυπνος, ευέλικτος, όμορφος, ίσως γιατί είναι ήρωας με αιτία. Υπερασπίζεται τους δικούς του.

Η ταινία μπορεί να διαβαστεί κι από την ακολουθία των φόνων. Ο Κήλυ, μικρός, σκοτώνει ένα ελάφι κατά προσταγή του πατέρα του. Αργότερα στο Ιράκ φονεύει 160 ιρακινούς πιστός στην ιδεολογική προσταγή του πατέρα. Με την επιστροφή του από το Ιράκ εκπαιδεύει το γιο του στα όπλα, (γουέστερν) και αργότερα δολοφονείται από  τρελαμένο συμπολεμιστή του.

Για τον χριστιανό Κλιντ Ίστγουντ όλοι αυτοί οι φόνοι έχουν την αναφορά τους στην Παλαιά Διαθήκη δηλαδή στον φονικό,  τιμωρό,  εκδικητικό πατέρα.  Η απουσία της αγάπης -Καινή Διαθήκη- είναι ο δεύτερος μεγάλος κίνδυνος της Αμερικής. Στα αδύνατα σημεία της ταινίας, οι συμβατικές σκηνές της μάχης.  Είναι απορίας άξιο που η κριτική διάβασε στη ταινία  εθνικισμό και πατριωτικό παραλήρημα .

«Foxcatcher» του Μπένετ Μίλερ

Οι Μάρκ και Ντέϊβ Σούλτς είναι αδέλφια και ολυμπιονίκες στο άθλημα της πάλης. Ο Ντέϊβ ως μεγαλύτερος αδελφός φροντίζει και προπονεί τον Μάρκ από τότε που χώρισαν  οι γονείς τους. Αυτό έως ότου εμφανίζεται ο Ντουπόν ή αετός ή χρυσός αετός, της δυναστείας Ντουπόν. Ο Ντουπόν είναι ιδιοκτήτης της φάρμας Foxcatcher  όπου ο ίδιος προπονεί  νέους στο άθλημα  πάλης για παγκόσμιους και ολυμπιακούς αγώνες.

Ο Ντουπόν προσκαλεί τον Μάρκ να ενταχθεί στη δική του επιχείρηση πρωταθλητισμού. Η ένταξή του παράγει ένα πριν κι ένα μετά, τόσο στην αφήγηση όσο και στην σχέση των δυο αδελφών. Πριν, οι χώροι πχ κατοικία του Μάρκ, του Ντέϊβ, ο χώρος του γυμναστηρίου, οι δρόμοι, το φαγάδικο, έχουν ένα χαρακτήρα λαϊκό – σκοτεινό. Στο Foxcatcher, οι χώροι είναι φωτεινοί, εγγράφουν την εξουσία -πορτραίτα της δυναστείας Ντουπόν-, το κεντρικό οίκημα  θυμίζει τον Λευκό Οίκο.  Η σχέση των δυο αδελφών είναι σχέση φροντίδας. Είναι αφοσιωμένοι στο άθλημα τους. Ο Ντέϊβ είναι ευτυχισμένος με την οικογένεια του αντίθετα ο Μάρκ δεν έχει ερωτικό σύντροφο, όπως και ο Ντουπόν. Είναι ο λόγος που δείχνει σκοτεινός, πιεσμένος, μοναχικός, αγέλαστος;  Με την άφιξη του Μάρκ στο Foxcatcher η ταινία επικεντρώνεται στη φιγούρα του Ντoυπόν, στη σχέση του με τον Μάρκ και με την μητέρα του. Η μητέρα του αριστοκρατικής καταγωγής απαξιεί το άθλημα της πάλης ‘’είναι χαμηλού επιπέδου’’, πράγμα που αρρωσταίνει τον Ντουπόν ενώ επιθυμεί απεγνωσμένα την αναγνώριση του. Ο Ντουπόν βράζει μέσα στις απωθημένες φονικές του διαθέσεις. Λέει για τα άλογα της  Μητέρας ‘’τα άλογα είναι ηλίθια και χέζουν’’.

Ποιός είναι ο Ντουπόν; Φράσεις από συνομιλίες του με τον Μάρκ, την μητέρα του και από τα διάφορα λογύδρια του ζωγραφίζουν το ιδεολογικό του πορτραίτο... Οι σοβιετικοί τιμούνε τους αθλητές τους ημείς όχι, έχουμε πρόβλημα... εγώ πάνω απ’ όλα είμαι πατριώτης... Η χώρα έχει χάσει  τις αξίες της, τις αρχές της και τα παιδιά της είναι χαμένα, δεν  έχουν ινδάλματα και ήρωες... θέλω να είμαι ο καλύτερος... είμαι ο αρχηγός σας, σας προπονώ, σας διδάσκω, σας προσφέρω όνειρα... και προσφέρω στην Αμερική ελπίδα... πάντα πρωταθλητές και καλοί πολίτες, για το Foxcatcher και την Αμερική... είμαι ο πατέρας σας και ο μέντορας σας.

Όχι τυχαία ο σκηνοθέτης επιλέγει ένα σώμα που αποπνέει κάτι το αρρωστημένο για να ενδυθεί αυτόν τον ρόλο. Η ταινία δομείται πάνω στις αντιθέσεις όπως:  «Σώμα αρρωστημένο-Σώμα δυνατό», χώροι εξουσίας-Λαϊκοί χώροι, Πλούσιοι-Φτωχοί, Προσταγή-Υπακοή κτλ, που οξύνονται συνεχώς.  

Στο δεύτερο μέρος της ταινίας ο σκηνοθέτης φιλμάρει την σταδιακή υποταγή του Μάρκ και την συναισθηματική απομάκρυνση από τον αδελφό του. Ποιά είναι τα δολώματα; Το χρήμα[ 25.000 δολάρια το χρόνο], να σε θαυμάζει ο Κύριος! Να σε έχει φίλο! Να σου προσφέρει δωρεάν στέγη, φαγητό, προπόνηση, απαιτώντας βέβαια την υπακοή στον νόμο του. Και ο Μάρκ υπακούει ’’θέλω νάμαι ο καλύτερος... θα θυσιάσω τα πάντα για τη Αμερική’’. Από τη πρώτη στιγμή της άφιξης του ο Ντουπόν δεν παραλείπει να μυήσει τον Μάρκ στην Ιστορία της Αμερικής που είναι συνυφασμένη με την Ιστορία της Δυναστείας Ντουπόν. Επίσκεψη στον χώρο πεσόντων 3000 στρατιωτών για την ελευθερία και η προβολή της ταινίας– ντοκιμαντέρ [βίντεο-κασέτα] για την Ιστορία της οικογένειας Ντουπόν, της πιο πλούσιας οικογένειας της Αμερικής με επιχειρήσεις στα Χημικά, πετροχημικά και όπλα κτλ. Ο Μάρκ όλα τα καταπίνει χωρίς αναστοχασμό. Φοβερή είναι η σκηνή του Μάρκ μπροστά σε μεγάλο καθρέφτη που παρατηρεί τον εαυτό του και συνταράσσεται ολόσωμα από χαρά για την κοινωνική του άνοδο. Ένας ήρωας – ανόητος, χωρίς να αναστοχάζεται τη παγίδευση του, μεθυσμένος από την άνοδο του, γλιστρά πολύ εύκολα στη μίμηση των απολαύσεων του Κυρίου: κόκα, αλκοόλ, ομοφυλοφιλία, να συνοδεύει τον Κύριο σε συναθροίσεις της τάξης του, να τον προσφωνεί κτλ. Και όσο ο Μάρκ υποτάσσεται χωρίς αντίσταση, τόσο ο Κύριος αποθρασύνεται μέχρι του σημείο να τον σφαλιαρίσει μπροστά στους άλλους νέους για ασήμαντη αφορμή.

Σ’ αυτό το σημείο αρχίζει η τρίτη φάση της ταινίας. Από την μια η συνειδησιακή αφύπνιση του Μάρκ και η σταδιακή του απομάκρυνση από τον Ντουπόν, από την άλλη η άφιξη του αδελφού του Ντέϊβ  στο  Foxcatcher ως προπονητή  αν και το είχε αρνηθεί  δυο φορές  στο παρελθόν. Το χρήμα!  Έτσι απαντά ο κύριος «πόσα θέλεις;» Ο Μάρκ περνά από διάφορες φάσεις, άρνησης, απομόνωσης, βίας, κατάθλιψης έως την τελική του φυγή μετά τους ολυμπιακούς αγώνες της Σεούλ. Ο Ντέϊβ δολοφονείται σαν το σκυλί από τον Ντουπόν γιατί τόλμησε να στηρίξει τον Μάρκ στην διεκδίκηση των δικαιωμάτων του και αρνήθηκε δυο φορές να εκχωρήσει τον προσωπικό του, οικογενειακό του χρόνο στον Ντουπόν. Ο Μάρκ μετά την φυγή του και την δολοφονία του αδελφού του για την επιβίωση του δίνει αγώνες πάλης  σε διάφορα μέρη κάτω από τις ιαχές του πλήθους ..USA!.. USA.!  Εάν στην ταινία του Κλιντ Ίστγουντ ο  Κήλυ δολοφονείται από έναν τρελαμένο πεζοναύτη ο Ντέϊβ δολοφονείται από ένα μέλος της κυρίαρχης οικονομικής τάξης της Αμερικής. Το πορτραίτο ενός κόσμου και του νόμου που τον οργανώνει ολοκληρώνεται.  

Είναι όμως ταινίες οριακές. Ξεδιπλώνουν έναν κόσμο του δίπολου Κυρίου-Δούλου από την πλευρά του Κυρίου (Νόμος) δηλαδή από την πλευρά του αρνητικού. Μας περιμένει να εργαστούμε για έναν κινηματογράφο, και μια πολιτική, της κατάφασης. Το δίπολο Κύριος-Δούλος να προβληματιστεί από την πλευρά του Δούλου. Όχι βέβαια στη λογική  να κοινοποιεί  ο δούλος τις επιθυμίες του με τις οποίες συμφωνεί πάνω κάτω και ο Κύριος, αλλά στην λογική που ο Δούλος χαράζει  τη γραμμή της πραγματικής ζωής του. Η τέχνη σκέφτεται το αδύνατο , όχι το δυνατό.

«Μακριά από τους ανθρώπους»  του  Ελχόφεν

Η ταινία αρχίζει σε ένα δημοτικό σχολείο χαμένο μέσα στα βουνά, με το ερώτημα του Δασκάλου: «Τι ανακάλυψε ο άνθρωπος  πριν 3000 χρόνια;» Ένας μαθητής απαντά, «την γραφή κύριε», «στην Μεσοποταμία και λίγο αργότερα στην Αίγυπτο» συμπληρώνει ο Δάσκαλος και η ταινία τελειώνει με το μάθημα της γεωγραφίας  και την εικόνα του Άτλαντα.

Ανάμεσα στα δυο αυτά οικουμενικά συμβάντα ξεδιπλώνεται σε τοπικό επίπεδο η περιπέτεια του ισπανικής καταγωγής αλγερινού Νταρού (Βίγκο Μόρτενσεν) και του Μοχάμεντ (Μουσταφά Κατέμπ), το 1954, στην αρχή του αντιαποικιοκρατικού αγώνα.

Ο Νταρού μετά από πολλούς δισταγμούς αναλαμβάνει να οδηγήσει τον Μοχάμεντ στις γαλλικές αρχές για να γλυτώσει από το οικογενειακό νόμο της βεντέτας επειδή σκότωσε τον ξάδελφο του εξαιτίας κλοπής σπόρων (δηλαδή κλοπή της επιβίωσης του). Ένα τέτοιο ζεύγος που διασχίζει ένα δύσβατο, πετρώδες, ορεινό τοπίο όπως σε ταινίες του Antony Man, ανοιχτό στις ξαφνικές επιθέσεις από εχθρικές δυνάμεις, μας είναι γνωστό από πολλές ταινίες γουέστερν. Η μορφική αναφορά της ταινίας είναι το γουέστερν όμως σε νοηματική μεταστροφή των τόπων του, των χαρακτηριστικών του.

Α.  Ο Νταρού ζει μόνος του δίπλα στο σχολείο, περικυκλωμένος από βουνά,  κυνηγά,  το βράδυ ανάβει φωτιά έξω, έχει 2-3 διαφορετικά όπλα, όλα γνωρίσματα του γουέστερν. Είναι όμως δάσκαλος. (μεταστροφή)

Β.  Η διάσχιση αυτή του εχθρικού τόπου οδηγεί στην φιλία των δυο ανδρών και όχι στην παράδοση του Μοχάμεντ στις γαλλικές αρχές. Εάν ο Νταρού τον παρέδιδε, θα προσομοίαζε με την παράδοση του ληστή στον σερίφη για την είσπραξη των λύτρων. (γουέστερν). Ο σκηνοθέτης φιλμάρει την φιλία που δημιουργείται ανάμεσα στον τρομοκρατημένο από την οικογενειακή βεντέτα Μοχάμεντ και τον Νταρού που πέρασε μέσα από την βία του Β’ παγκοσμίου πολέμου ( συμμετοχή στην απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων στην Ιταλία).

Γ. Το Σαλούν είναι τόπος του γουέστερν. Εδώ όμως ο έρωτας είναι λυτρωτικός κι όχι διαφθοροποιός. Καμιά υπόνοια σεξισμού, πορνείας και αρσενικότητας.  Μετά την συνεύρεση ο Μοχάμεντ για πρώτη φορά έχει όρθιο ανάστημα και το πρόσωπό του λάμπει. Πλήρης μεταστροφή από ανάλογες σκηνές του γουέστερν.

Αυτή η πορεία επιβίωσης και φιλίας απειλείται από εχθρικές δυνάμεις της οικογενειακής βεντέτας από μοναχικούς τρομοκρατημένους περιπλανώμενους, από τις νέες αντιαποικιακές δυνάμεις (FLN Μέτωπο Εθνικής Απελευθέρωσης) και βέβαια από την φονική μηχανή του γαλλικού στρατού που εκτελεί ότι κινείται ακόμη και αυτούς που παραδίδονται: ‘’ΕΙΣΤΕ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΕΣ ΠΟΛΕΜΟΥ’’ λέει ο Νταρού στον υπεύθυνο της ομάδας του γαλλικού στρατού που εξολόθρευσε πάνω από 30 αλγερινούς του FLN.  Είναι και ο λόγος που προτρέπει στον Μοχάμεντ να μην παραδοθεί στις γαλλικές αρχές. «Σ’ αυτούς θέλεις να παραδοθείς;»  και να  καταφύγει στους νομάδες .

Για να υπηρετήσει ο σκηνοθέτης το θέμα του, την μη παγίδευση των ηρώων του στο Νόμο και τη βία, εξισώνει κάπως το FLN με το αποικιοκρατικό  στρατό. Όταν οι δυο άντρες συλλαμβάνονται από τον FLN ο Νταρού συναντά συμπολεμιστές του από την απόβαση στην Ιταλία. Ένας του λέει, «Είσαι αδελφός αλλά αν με διατάξουν να σε σκοτώσω θα σε σκοτώσω εάν δεν είσαι με το μέρος μας». Ο Νταρού απαντά «Είμαι με το μέρος σας, μαθαίνω στα παιδιά σας γράμματα». Την εποχή όμως την διατάζει το όπλο και όχι η γραφή. Οι δυο φίλοι χωρίζουν, ο Μοχάμεντ τραβά για τους νομάδες, ο χώρος γλυκαίνει, χάνει την άγρια όψη του , ενώ ο Νταρού αποφασίζει να φύγει από την χώρα.

Ανάμεσα στον νόμο της βεντέτας και τον νόμο του γαλλικού αποικιοκρατικού  στρατού  «έχω εντολή να τους σκοτώσω όλους» δυο άγνωστοι άνθρωποι διέσχισαν ένα δύσκολο τόπο και σώθηκαν. Τι τους έσωσε; Η πίστη σε κάτι. Να κινηθούν έξω από τους νόμους, με φιλία και επιθυμία για την ζωή. Η ταινία απαντά με το δικό της τρόπο στο σημερινό πρόβλημα του δυτικού και μουσουλμανικού κόσμου.